TRƯỜNG NỮ TIỂU HỌC HỘI AN THỜI ĐỆ NHẤT CỘNG HOÀ

Theo lời cô Võ Hoà:

Đây là trường “Nữ tiểu học“ đầu tiên của Hội An, những năm tháng đầu đời của tôi vừa tản cư ở vùng bị chiếm về. (Năm 1954) chính phủ mượn đỡ Đình Tiền Hiền Minh Hương xây thêm 2 lớp phía trước mà các bạn thấy, khi tôi học đó là lớp nhất (lớp năm bây giờ) do cô Lý phụ trách (bây giờ gọi là chủ nhiệm).

Trường nằm giữa chùa Ông & trường Diên Hồng. Trường gồm có 10 lớp chia làm 2 xuất.

Cô Tống Khuyến làm Hiệu trưởng kiêm luôn dạy lớp nhì (lớp bốn) cô Hồ Ngận dạy lớp ba, cô Tống Tự dạy lớp tư (lớp hai), Cô Thoại dạy lớp năm (lớp một).

Nhìn vào ảnh (trắng đen) ta thấy ngôi nhà ngói, theo lời kể của cô Võ Hoà, chị Ngô Thư, đây là phòng hiệu trưởng của trường. Cho đến khi tôi vào tiểu học trường Nam, thì ngôi nhà này vẫn còn, lúc này là trụ sở Ấp Minh Hương. Đối diện ngôi nhà này là đất Miếu Minh Văn (bị tháo để xây phòng học) mà bi ký trong đình tiền hiền Minh Hương còn ghi rõ:

Trích: Văn bia năm Bảo Đại thứ mười tám (1943)

Do ông Tăng Kim Luyện (1880-1945), còn gọi là ông cửu Mính, thầy dạy chữ nho, phẩm hàm: Phiếm Cửu phẩm bá hộ, phụng viết. Ông Phạm Thúc Hồng dịch nghĩa.

"Tụy Tiên Đư­ờng, trư­ớc đ­ược quy tụ về cuối phố. lại lần nữa chuyển miếu cũ Minh Văn đến khu đất phía tây. Lấy nguyên khu đất ấy kiến tạo hai bên trái, phải phòng làm việc của hội đồng biện sự."

Bây giờ mọi sự thay đổi hết rồi. Ngôi nhà ngói đã bị tháo dỡ nhường cho khoảng sân rộng lớn như trong ảnh màu.

CHÙA THANH MINH HỘI AN

Trước đây đã có bài về Nghĩa trũng Hoa kiều và đài liệt sĩ Hoa kiều kháng Nhật. Còn thiếu Đền Thanh Minh mà người Hội An quen gọi là… chùa Thanh Minh.

Trước tiền đường nơi này một bức hoành phi xưng danh rõ ràng: THANH MINH TỪ.

Đền được khởi xây năm nào không thấy chứng liệu mặc dù nơi này chứa nhiều văn bia nhất so với các đình chùa miếu tại Hội An. Tuy nhiên, trong một văn bia ở đây có viết lại sau khi trùng tu ghi (tạm cho là) năm 1898:

“Sơn tích giả Thanh quốc du nhân tằng, ư thử kiến lập từ vũ dĩ vi Thanh Minh tế tảo chi sở yên.”

(Mộ xưa của người nước Thanh đến đây nhiều lần, do vậy họ lập đền Thanh Minh để cúng tảo mộ.)

- Đợt trùng tu đầu tiên (tạm cho là) năm 1898 ghi:

“Long phi Mậu Tuất niên, bát nguyệt cát nhật”

(Ngày lành tháng 8 năm Mậu Tuất) (2 chữ Long Phi đã post bài riêng giải thích. Ở đây, nếu ghi niên hiệu vua thì xác định được năm dương lịch chính xác, ghi Long Phi thì chịu)

- Lần thứ hai 1911 ghi:

“Duy Tân ngũ niên, tuế tại Tân Hợi niên, thu nguyệt cát nhật”

- Lần thứ ba 1921, xà cò ghi:

“Trung Hoa Dân Quốc thập niên, tuế thứ Tân Dậu, mạnh xuân, Ngũ Bang Hoa thương toàn thể đồng trùng kiến lập.”

(Tháng giêng năm Tân Dậu, Trung Hoa Dân quốc thứ 10, toàn thể người buôn bán của ngũ bang cùng dựng).

Cũng năm này (1921), Hoa kiều Hội An cũng lập nghĩa trang liền kề phía tây, văn bia ghi:

“Trùng tu Thanh Minh Đình tịnh tăng lập nghĩa trủng bi ký”

Lần cuối trùng tu, 1990, duy trì cho đến hiện nay và có lẽ chẳng bao giờ còn thấy trùng tu lại vì Hoa kiều Hội An đã bỏ nơi này mà đi tứ xứ, càng ngày càng rời rạc, càng ngày càng lãng quên. Mượn câu ta thán trong văn bia đang hiện hữu trong đình chấm dứt bài này…

“Phàm trăm năm đều đổi thay nhưng tinh thần không thể không tụ lại!!”

(Phàm bách niên hoán tán chi, tinh thần vô bất tụy tụ)

 MIẾU XƯA NGƯỜI HOA ĐẤT TRƯỜNG LỆ HỘI AN

Sáng nay có ý định viết về Đền Thanh Minh nhưng khi lục tìm ảnh để thuyết minh thì lại thòi ra cái này. Cái này không viết ngay là quên, như... đã từng quên.

Nghe đồn phía sau miếu Ông Cọp có 1 cái miếu của người Hoa lập sau đợt chạy loạn Tây Sơn tràn qua Hội An. Họ đã tránh ra ở đây, chỉ một nhúm người, rồi không quay về phố nữa. Họ đã lập ra cái miếu nhỏ này để ngưỡng vọng tâm linh. Nhưng đến nơi…

“Thì đà trâm gẫy bình rơi bao giờ”.

Chẳng còn chi hết!

Của người của ta của ai cũng vậy.

Đừng phá.

Bởi vì chính nó, biết đâu, sẽ kể cho ta nghe nhiều chuyện chưa biết không chừng!!

 

NHỚ TRUNG THU HỘI AN XƯA

Ngày còn nhỏ rất thích đi coi múa Thiên Cẩu, nhưng thiên cẩu là linh khuyển mà đâu giống chó! Chắc con Lân hay Kỳ Lân, đúng hơn.

Lân có sừng nai, tai chó, trán lạc đà, mắt quỷ, mũi sư tử, miệng rộng, thân ngựa, chân hươu, đuôi bò. Lân là con vật thuộc tứ linh chỉ tồn tại trong truyền thuyết, có sừng nhưng không gây tai ác nên được coi là có từ tâm.

Ở Hội An xa xưa, trong những dịp lễ hội đầu năm hay tết trung thu người ta hay tổ chức múa lân nhưng lân ngày xưa có thứ bậc đàng hoàng: Râu trắng, râu đỏ, râu đen, râu xanh phân biệt đoàn của các bô lão đến thiếu nhi. Đoàn tuổi nhỏ hơn phải nhường đường cho đoàn có thứ bậc lớn hơn.

Ngày tôi lớn lên được thấy đoàn lân râu bạc của Nghiệp đoàn Khuân vác Hội An, trước khi xuất hành, đầu tiên là đến trước chùa Ông (Quan Thánh miếu) múa cho Ông coi trước, rồi ra tòa tỉnh múa cho đại tá tỉnh trưởng coi để hưởng lộc dày, với những màn uốn lộn trên đôi đòn cao ngẹo, sau đó mới đến các hiệu buôn lớn.

Ngô Đồng nhất diệp lạc,

Thiên hạ cộng tri thu!

(Ngô đồng rụng 1 lá, ai cũng biết thu sang)

Mới đó mà đã gần đến tết trung thu. Rồi rùng mình chợt nhớ... đời đã ngã qua bờ thu đông. Bài hát bé con ngày nào còn vang vọng:

"Bóng trăng trắng ngà có cây đa to, có thằng Cuội già ôm một mối mơ.

...Có con dế mèn, suốt trong đêm khuya, hát xẩm không tiền, nên nghèo xác xơ... (Rồi chờ đợi ai) đền ơn cho dế nỉ non?".

Ảnh: Múa lân trong tòa tỉnh,không biết tác giả và chụp năm nào.

CHUYỆN KỂ ... ÔNG CHÙA CẦU

Ngài BẮC ĐẾ CHÂN VŨ là tên của ngài Huyền Thiên Đại Đế được đổi từ đời nhà Tống và giữ cho đến nay. Ngài là vị thần cai quản phần phía Bắc của trời và cả Hành Thủy trong Ngũ Hành.

Ở Hội An, ngài được thờ trong ngôi miếu trên cầu "Chùa Cầu".

Theo truyền thuyết ngài là thể phách của Ngọc Hoàng Thượng Đế, lúc lại là thể phách của Thái Thượng Lão Quân v.v...

Nhưng chuyện bản thân nghe kể thì lại khác. ngài xuất thân là một hảo hớn.

Nghe đồn trên núi có Phật hiện, ngài cũng theo lên và... gặp Phật!

Bàng hoàng khi mọi nghi ngờ thình lình dập tắt, niềm tin phút chốc sáng ngời, ngài hỏi Phật rằng mình có tu được không? Phật thử lòng ngài nên chê bai đủ cách, ngài hứa sẽ xả bỏ tức khắc để theo nghiệp tu hành rồi lấy gươm mổ bụng móc ruột và bao tử ra khỏi người và hỏi Phật đã đủ thành tâm chưa. Phật đỡ ngài và ngài chịu phép quy y từ đó...

Nhưng, ngài không phải một hảo hớn bình thường, ngài có cốt tiên, đã tu dưỡng nghìn năm nên... ruột và bao tử của ngài cũng tu chừng đó năm. Khi thoát khỏi thân ngài, chúng hóa thành yêu nghiệt, thế là ngài lại phải tìm cách thu phục chúng. Một lần nữa ngài trễ đường tu.

---------

Trong chuyện kể, sao mà Phật giáo, Đạo giáo lẫn lộn vậy kìa. Một lần đọc Cố Hy Giai. Bồ Tát ngoại truyện (Dương Thu Ái - Nguyễn Kim Hanh dịch) thì thấy không lộn chi cả!

Tượng ngài thờ tại Chùa Cầu có thấy chân ngài đạp con rùa (bao tử) và tay giữ con rắn (khúc ruột).

Hội An xa xưa cúng ngài vào ngày 20 tháng 7 âm lịch.

Những ngày lễ hội lớn, người dân cúng ngài sau cùng, mục đích là để nhờ ngài giữ yên trong khi hội cúng.

Rồi trước lúc cúng ông Bắc Đế (sau cùng), dân làng lại đem lễ vật đến chùa Bà Mụ - Ông Chú cáo Ông Chú nhờ giữ an "Bộ ruột và cái Bao tử của ông Bắc Đế" để ông được thong thả vui chơi...

Tôi có người bạn già, lúc vui, ông thường nhắc... "Ta là con ông Bắc Đế!!"

Lý do, đẻ ông ra khó nuôi, mẹ ông đem bán cho ngài Chân Vũ, đủ 11 tuổi sẽ đến dâng lễ xin chuộc về. Nhưng năm 10 tuổi cả nhà đi tản cư, lúc về quên bén nên ra như vậy.

Chuyện này nghe sao kể vậy. Chỉ là chuyện kể mà thôi!!

HỘI AN MÔ TẢ TRÊN HẢI NGOẠI KỶ SỰ SAU 1695

Sau chuyến nam du năm 1695, trở về chốn cũ, Hòa thượng Thích Đại Sán có viết:

“Hội An, từ thế kỷ 17 từng là nơi bến tàu tập hợp hàng hóa ngoại quốc. Một con đường lớn thẳng bờ sông dài chừng 3 - 4 dặm. Hai bên đường, phố xá ở khít rịt liền nhau. Cuối đường là Nhật Bản kiều và Cẩm Phố. Bên kia sông là Trà Nhiêu, nơi đinh bạc của các thương thuyền ngoại quốc.” (Hải ngoại kỷ sự - Thích Đại Sán, bản dịch Viện Đại học Huế 1963)

Theo sự mô tả thì năm 1696, những cồn cát trên sông Hội An còn khá nhỏ, cây cối chưa cản tầm nhìn nên Thích Đại Sán mới thấy rõ "Bên kia sông là Trà Nhiêu (nay là Duy Vinh), nơi đinh bạc (bến đậu đỗ thuyền bè) của các thương thuyền ngoại quốc”.

Vị trí và góc nhìn của tác giả là từ đường Cường Để - Trần Phú nhìn qua phía nam. Lúc đó sông Hội An kề sát đường này.

Gần 100 năm sau, bức tranh "Trên sông Hội An” - Tranh màu trong A voyage to Cochinchinna in the year 1792 and 1793, do J. Banow vẽ : Sông Hội An đã xuất hiện nhiều cồn cát lớn nhấp nhô nổi lên giữa dòng. Theo triền, đã có nhà cửa và sắc xanh cây lá.

Theo ghi chú dưới bản đồ năm 1789 của Le Floch de la Carrière:

“Con sông Hội An cũng có những bất tiện y như con sông ở kinh đô (sông Hương), một dải cát ngầm trải ngang trên sông làm cho sông cạn, chỉ cho phép tàu nhỏ vào được mà thôi”.

Có thêm một trong những cồn đất và "một dải cát ngầm trải ngang trên sông làm cho sông cạn" là vùng đất Cẩm Nam, được hình thành vào khoảng năm 1700 đến năm 1800.

Cồn An Hội thì được hình thành sau năm 1900.

 MIẾU QUẢNG AN HỘI AN

Một cô bạn vừa cho tấm ảnh miếu Quảng An. Tự thấy quý nên chia lên mạng hưởng chung.

Nhắc đến miếu là nhớ nhiều người đặc biệt có liên quan.

1/ Dĩ nhiên là ông thầy Cần. Tôi nhớ như in, mỗi lần thầy đi đến tiệm hớt tóc Như Ý trước chùa Phước Kiến, hớt tóc xong thầy trả tiền công, mà lúc nào cũng cho vào bì thơ dán lại (có lẽ thầy có nhiều phong bao do phụ huynh học sinh đóng tiền học phí.)

2/ Giống như "hệ luận" trong toán hình bậc trung học, Nhắc ông thầy Cần thì... có 1 người thứ 2 cũng trả tiền hớt tóc bằng phong bì (Lịch sự dễ sợ!!): Ông họ Lê, chẳng phải hương sư, giáo chức gì, phụ trách nấu hoành thánh, sau này lên làm chủ, rể ông Ba Huế, người Ấn.

3/ Gần miếu là nhà ông Ba Râu. Sau 75, nhà nhà rùng rùng đi vượt biên. Trong hẽm có nhà chú Lý Bình bán cà phê. Và nơi đây, xin nhắc lại lời ca của bài hát được... chế độ thiếu công phu:

"Một ngày nào trên bến cô liêu. Quán ông Ba Râu tiêu điều, đò của người "Giê Nãn" (Việt Nam) chờ đưa người "Tung Wỗ" (Trung quốc)...

Ui, mới đó mà đời đã xa xăm. Già hết rồi!!